Από το Καλοκαίρι στον Χειμώνα: χρόνος, ρυθμός και εξάρτηση

Το Requiem for a Dream (2000) του Darren Aronofsky αφηγείται τέσσερις παράλληλες ιστορίες εξάρτησης, οι οποίες ξεκινούν από διαφορετικές μορφές επιθυμίας και καταλήγουν σε σωματική, ψυχική και κοινωνική κατάρρευση.

Η Σάρα επιθυμεί την τηλεοπτική αναγνώριση και την επιστροφή σε μια φαντασιακή εικόνα νεότητας, ο Χάρι και ο Τάιρον επιδιώκουν οικονομική άνοδο μέσα από τη διακίνηση ηρωίνης, ενώ η Μάριον συνδέει την προσωπική και καλλιτεχνική της ανεξαρτησία με τη σχέση της με τον Χάρι (Laine, 2015, σ. 45· Skorin-Kapov, 2016, σσ. 21–22).

Το άρθρο εξετάζει τον αφηγηματικό χρόνο της ταινίας με βάση τις κατηγορίες της σειράς, της διάρκειας και της συχνότητας. Η ανάλυση εστιάζει στην εποχική δομή Καλοκαίρι – Φθινόπωρο – Χειμώνας, στη συμπύκνωση και επιτάχυνση της διάρκειας μέσω του hip-hop montage και του time-lapse, καθώς και στη συχνότητα της επανάληψης εικόνων, ήχων και αφηγηματικών μοτίβων.

Το split screen και το παράλληλο μοντάζ εξετάζονται επίσης ως μορφές ταυτόχρονης παρουσίασης. Για την ερμηνεία τους αξιοποιούνται οι Genette, Chatman και Bordwell ως θεωρητικό πλαίσιο για τον αφηγηματικό χρόνο, καθώς και οι Laine, Skorin-Kapov και Krzic για την ειδικότερη ανάλυση της αισθητικής, του ρυθμού και της εξάρτησης στο έργο του Aronofsky.

01

Ο αφηγηματικός χρόνος ως θεωρητικό πλαίσιο

Η ανάλυση του αφηγηματικού χρόνου βασίζεται στη διάκριση ανάμεσα στον χρόνο της ιστορίας και στον χρόνο της αφήγησης. Οι σχέσεις που προκύπτουν είναι η σειρά, η διάρκεια και η συχνότητα: η σειρά αφορά τη θέση των γεγονότων μέσα στην αφήγηση σε σχέση με τη χρονολογική τους ακολουθία, η διάρκεια αφορά τη σχέση ανάμεσα στον χρόνο που καταλαμβάνουν τα γεγονότα στην ιστορία και στον χρόνο που τους αφιερώνει η αφήγηση, ενώ η συχνότητα αφορά το πόσες φορές συμβαίνει και πόσες φορές αφηγείται ένα γεγονός (Genette, 1980, σσ. 35, 113).

Στον κινηματογράφο, οι σχέσεις αυτές γίνονται αντιληπτές μέσα από τη διάταξη των σκηνών, τη διάρκεια των πλάνων, το μοντάζ, τη μουσική, τον ήχο και τον ρυθμό της προβολής. Η κινηματογραφική αφήγηση δεν αναπαριστά απλώς τον χρόνο, αλλά τον οργανώνει ως μορφικό στοιχείο που καθοδηγεί την πρόσληψη του θεατή (Chatman, 1978, σσ. 62–63· Bordwell, 1985, σσ. 74–77). Επομένως, τα χρονικά μέσα δεν λειτουργούν μόνο ως τεχνικές οργάνωσης της πλοκής, αλλά και ως σημεία που παράγουν νόημα.

02

Χρονική οργάνωση: εποχική δομή και ταυτοχρονία

Η ταινία οργανώνεται σε τρεις ενότητες, Καλοκαίρι, Φθινόπωρο και Χειμώνα, δηλωμένες με μεσότιτλους. Σε επίπεδο χρονικής σειράς, το Requiem for a Dream δεν βασίζεται κυρίως σε αναχρονισμούς ή σε ριζική αναδιάταξη της χρονολογίας. Αντίθετα, η αφήγηση ακολουθεί γραμμική πορεία, που παίρνει τη μορφή καθόδου.

Το Καλοκαίρι συνδέεται με την προσωρινή ευφορία, το Φθινόπωρο με την αποσταθεροποίηση και ο Χειμώνας με την τελική κατάρρευση. Η εποχική διάρθρωση οργανώνει την αφήγηση ως πορεία από την αρχική δυνατότητα προς την τελική καταστροφή (Laine, 2015, σ. 45).

Η απουσία της άνοιξης έχει σημασιολογική βαρύτητα, επειδή η ταινία οδηγεί από το καλοκαίρι στον χειμώνα χωρίς χώρο για ανανέωση. Η Σάρα, ο Χάρι, ο Τάιρον και η Μάριον κινούνται σε διαφορετικές κοινωνικές και ψυχικές διαδρομές, αλλά η εποχική σειρά τις εντάσσει στην ίδια καθοδική χρονική πορεία (Skorin-Kapov, 2016, σ. 37).

Το split screen (Εικόνα 1) και το παράλληλο μοντάζ συμπληρώνουν αυτή τη χρονική οργάνωση ως μορφές ταυτόχρονης παρουσίασης. Στη σκηνή του Χάρι και της Μάριον στο κρεβάτι, η εικόνα χωρίζεται σε δύο οπτικά πεδία, ώστε τα σώματα να παρουσιάζονται ταυτόχρονα αλλά όχι ενιαία.

Η τεχνική δημιουργεί αίσθηση εγγύτητας, επειδή οι δύο χαρακτήρες μοιράζονται το ίδιο αφηγηματικό παρόν, αλλά ταυτόχρονα κρατά ορατό τον χωρισμό τους. Έτσι, η σωματική οικειότητα δεν καταργεί την ψυχική απόσταση, αλλά την κάνει αισθητή μέσα από τη διαίρεση της εικόνας (Laine, 2015, σσ. 55–57). Αντίστοιχα, το παράλληλο μοντάζ μεταφέρει την αίσθηση της ταυτοχρονίας στο επίπεδο των τεσσάρων αφηγηματικών γραμμών, παρουσιάζοντας τις καταλήξεις τους ως παράλληλες εκδοχές της ίδιας διαδικασίας κατάρρευσης.

03

Διάρκεια: hip-hop montage και time-lapse

Η δεύτερη βασική λειτουργία του χρόνου αφορά τη διάρκεια. Η διάρκεια συνδέεται με την αφηγηματική ταχύτητα, δηλαδή με τη σχέση ανάμεσα στη διάρκεια των γεγονότων της ιστορίας και στην έκταση που καταλαμβάνει η αφήγησή τους (Genette, 1980, σσ. 87–88). Στο Requiem for a Dream, η διάρκεια οργανώνεται κυρίως μέσα από συμπύκνωση και επιτάχυνση.

Η συμπύκνωση αποκτά έντονα οπτικοακουστική μορφή μέσω του hip-hop montage (Εικόνα 2). Οι πράξεις χρήσης ουσιών ή χαπιών παρουσιάζονται σε σύντομες σειρές πλάνων: άνοιγμα συσκευασίας, χάπια ή σκόνη, κατάποση ή ένεση, διαστολή της κόρης του ματιού και απότομο ηχητικό εφέ.

Τα μοτίβα αυτά περιλαμβάνουν μπουκάλια χαπιών, λήψη χαπιών, χρήση κοκαΐνης και close-ups των ματιών, στοιχεία που λειτουργούν σε μικρο- και μακρο-επίπεδο της αφήγησης (Krzic, 2015, σ. 46). Ως φαινόμενο διάρκειας, το hip-hop montage συμπυκνώνει πράξεις με μεγαλύτερη διάρκεια στην ιστορία σε ελάχιστο χρόνο προβολής.

Η επιτάχυνση της εμπειρίας

Η επιτάχυνση γίνεται πιο εμφανής στις σκηνές της Σάρα υπό την επίδραση των χαπιών. Σε χαρακτηριστική σκηνή, η κάμερα διατρέχει το διαμέρισμα καθώς εκείνη καθαρίζει σε κατάσταση υπερδιέγερσης. Η σκηνή αποδίδεται με time-lapse (Εικόνα 3) και γρήγορους τηλεοπτικούς ήχους, ώστε ο χρόνος να φαίνεται όπως τον αντιλαμβάνεται η Σάρα υπό την επίδραση των χαπιών. Η τεχνική αυτή κάνει ορατή την αλλαγή στη σχέση της με τον χρόνο και το σώμα της (Laine, 2015, σ. 53).

Οι μικρές montage σεκάνς ακολουθούν σταθερό μοτίβο από πολύ σύντομα πλάνα, τονισμένα από μετρικά οργανωμένα ηχητικά εφέ, ενώ οι επανεμφανίσεις τους διαφοροποιούνται όσο αλλάζει η δραματική κατάσταση των χαρακτήρων (Krzic, 2015, σσ. 46–51).

Το soundtrack λειτουργεί επίσης ως ενωτικός παράγοντας για τις σεκάνς διαφορετικών οπτικών θραυσμάτων, ενώ η δυσφορική ατμόσφαιρα ενισχύεται από τη σχέση διηγητικών και μη διηγητικών ήχων (Krzic, 2015, σσ. 53–54). Έτσι, η συμπύκνωση του χρόνου δεν λειτουργεί μόνο για να προχωρήσει γρήγορα η αφήγηση, αλλά και για να κάνει τη χρήση να γίνει αντιληπτή ως επαναλαμβανόμενη εμπειρία.

04

Συχνότητα: επανάληψη και εμπειρία της εξάρτησης

Η συχνότητα αφορά τη σχέση επανάληψης ανάμεσα στην αφήγηση και τη διήγηση, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο ο θεατής αναγνωρίζει την επανεμφάνιση ενός γεγονότος ή μοτίβου ως ουσιαστική ομοιότητα (Genette, 1980, σσ. 113–114). Στο Requiem for a Dream, το μοτίβο της χρήσης επανέρχεται με παραλλαγές ως προς τον χαρακτήρα, το σημείο της πλοκής και τη συναισθηματική ένταση (Krzic, 2015, σ. 46).

Η επανάληψη αφορά τα ναρκωτικά του Χάρι, του Τάιρον και της Μάριον, αλλά και τα χάπια, την τηλεόραση, το κόκκινο φόρεμα και τη φαντασίωση κοινωνικής αποδοχής της Σάρα. Η ιστορία της εξάρτησης συγκροτείται μέσα από οπτικές αντιστοιχίες ανάμεσα σε διαφορετικές μορφές εξάρτησης, με επαναλήψεις, κινήσεις κάμερας, close-ups και split screens (Skorin-Kapov, 2016, σ. 37).

Με αυτόν τον τρόπο, η εξάρτηση παρουσιάζεται ως επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά που ξεπερνά τη διάκριση ανάμεσα στις παράνομες ουσίες και στα νόμιμα χάπια.

Το close-up του ματιού (Εικόνα 4) είναι από τα πιο χαρακτηριστικά επαναλαμβανόμενα σημεία της ταινίας. Η διαστολή της κόρης μετά τη χρήση λειτουργεί ως οπτικό σημάδι της αλλοίωσης της αντίληψης. Η συχνή επιστροφή σε αυτό το πλάνο μεταφέρει την εξάρτηση από το επίπεδο της πράξης στο επίπεδο του σώματος και του βλέμματος (Krzic, 2015, σ. 46).

Ο κύκλος της Σάρα

Στην περίπτωση της Σάρα, η επανάληψη της λήψης χαπιών, της προσπάθειας να φορέσει το κόκκινο φόρεμα, του ζυγίσματος και της αναμονής της τηλεοπτικής πρόσκλησης μετατρέπει την επιθυμία για πληρότητα σε παθολογική εμμονή (Laine, 2015, σσ. 59–60). Η συχνότητα της επανάληψης δίνει στην αφήγηση τη μορφή ενός κύκλου που στενεύει σταδιακά γύρω από τους χαρακτήρες.

05

Χρονική οργάνωση, πρόσληψη του θεατή και είδος

Η χρονική οργάνωση της ταινίας συνδέεται άμεσα με τη λειτουργία της ως ψυχολογικού δράματος εξάρτησης. Σε αυτό το είδος, η ένταση δεν προκύπτει κυρίως από εξωτερική δράση ή απρόβλεπτες ανατροπές, αλλά από τη σταδιακή απώλεια ελέγχου και την επιδείνωση της ψυχικής και σωματικής κατάστασης των χαρακτήρων.

Η σειρά των εποχών δίνει κατεύθυνση στην πτώση, η διάρκεια των montage και του time-lapse δίνει στη χρήση ρυθμική ένταση, ενώ η συχνότητα των μοτίβων κάνει την εξάρτηση αναγνωρίσιμη ως καταναγκαστικό σχήμα συμπεριφοράς.

Ο θεατής παρακολουθεί την πτώση των χαρακτήρων στην πλοκή, αλλά ταυτόχρονα εκτίθεται σε έναν ολοένα πιο πιεστικό ρυθμό. Η επιτάχυνση, τα επαναλαμβανόμενα close-ups, οι έντονοι ήχοι και η μετάβαση από την ευφορία στη δυσφορία κάνουν τη χρονική εμπειρία της ταινίας να λειτουργεί σωματικά και συναισθηματικά (Bordwell, 1985, σσ. 76–77· Laine, 2015, σσ. 59–60).

Έτσι, το είδος δεν ορίζεται μόνο από το θέμα της εξάρτησης, αλλά από την εμπειρία χρόνου που δημιουργεί η ταινία: πίεση, επανάληψη, επιτάχυνση και απώλεια ελέγχου.

06

Συμπεράσματα

Από την ανάλυση προκύπτει ότι ο χρόνος στο Requiem for a Dream λειτουργεί ως βασικό μέσο οργάνωσης της εμπειρίας της εξάρτησης. Η εποχική δομή Καλοκαίρι – Φθινόπωρο – Χειμώνας δίνει στην αφήγηση καθαρή γραμμική κατεύθυνση και μετατρέπει τη χρονική διαδοχή σε καθοδική πορεία φθοράς.

Το split screen συμπληρώνει αυτή τη χρονική οργάνωση, επειδή παρουσιάζει την ταυτόχρονη εγγύτητα και απόσταση των χαρακτήρων μέσα στο ίδιο αφηγηματικό παρόν, ενώ το παράλληλο μοντάζ ενισχύει την αίσθηση σύγκλισης των τεσσάρων ιστοριών προς κοινή κατάρρευση.

Η διάρκεια και η συχνότητα ολοκληρώνουν αυτή τη χρονική λογική. Το hip-hop montage και το time-lapse συμπυκνώνουν ή επιταχύνουν την πράξη της χρήσης, μετατρέποντας την εξάρτηση σε ρυθμικό και σωματικό γεγονός.

Τα close-ups των ματιών, τα χάπια, οι σκηνές χρήσης, η τηλεόραση, το κόκκινο φόρεμα και τα ηχητικά μοτίβα επιστρέφουν διαρκώς, δημιουργώντας την αίσθηση ενός κύκλου που περιορίζει σταδιακά τους χαρακτήρες. Συνολικά, η χρονική οργάνωση δίνει στην αφήγηση κατεύθυνση, η διάρκεια δημιουργεί ένταση και η συχνότητα παράγει την αίσθηση του καταναγκασμού.