Ο κινηματογράφος στην εκπαίδευση

01

Εισαγωγή

Στην σκηνή της ταινίας The man who wasn’t there (2001) του Joel Coen, στην οποία ο δικηγόρος Freddy Riedenschneider (Tony Shalhoub) προσπαθεί να δημιουργήσει “λογική αμφιβολία” για την Doris Crane (Frances McDormand) στο πλαίσιο της υπεράσπιση της, o Freddy αναφέρεται στον Werner Heisenberg και την αρχή της αβεβαιότητας προκειμένου να στηρίξει το σκεπτικό του.

Όσο μιλάει ο Riedenschneider περπατά ανάμεσα σε ακτίνες φωτός που περνάνε μέσα από τα κάγκελα του κελιού της Doris δημιουργώντας ένα μοτίβο στο πάτωμα ανάλογο με αυτό του πειράματος της διπλής σχισμής. Με τις σκιές από τις μπάρες του κελιού να λειτουργούν και ως κβαντικό μοτίβο, η ίδια η εικόνα βρίσκεται σε ένα είδος υπέρθεσης μεταξύ κυριολεκτικής και κβαντικής ερμηνείας και όπως σε κάθε κβαντική υπέρθεση, η παρατήρηση, η πράξη της θέασης στην συγκεκριμένη περίπτωση, θα οδηγήσει στην κατάρρευση της (Εικόνα 1).

Η ίδια η εικόνα βρίσκεται σε ένα είδος υπέρθεσης μεταξύ κυριολεκτικής και κβαντικής ερμηνείας.

Αυτά τα κβαντικά παιχνίδια των αδερφών Coen που συνεχίζονται και στην ταινία A serious man (2009) αποτελούν ένα πρώτης τάξης παράδειγμα που φανερώνει πόσο χρήσιμη, ενδιαφέρουσα και ιδιαίτερης ομορφιάς μπορεί να αποτελέσει η ένταξη του κινηματογράφου στην εκπαίδευση τόσο ως μέσο όσο αλλά και ως αντικείμενο διδασκαλίας με την έννοια δηλαδή του κινηματογραφικού εγγραμματισμού.

Πριν όμως αναφερθούμε εκτενέστερα στις μορφές με τις οποίες μπορεί να ενταχθεί ο κινηματογράφος στην εκπαίδευση, ενδιαφέρον έχει να κάνουμε μία σύντομη ιστορική αναδρομή στις προσπάθειες εισαγωγής του κινηματογράφου στην εκπαιδευτική διαδικασία και τα εμπόδια που είχαν να ξεπεράσουν.

02

Η ιστορική εξέλιξη της εισαγωγής του κινηματογράφου στην εκπαίδευση

Στις αρχές του 20ου αιώνα όταν άρχισε δηλαδή να καθιερώνεται ο κινηματογράφος σαν πολιτιστικό γεγονός έχουμε και τις πρώτες προτάσεις αλλά και προσπάθειες εισαγωγής του κινηματογράφου στην εκπαιδευτική διαδικασία. Στην Ελλάδα, την πρώτη σύνδεση του κινηματογράφου με το σχολείο την κάνει ο μεγάλος Έλληνας ποιητής Κωστής Παλαμάς.

Ο Παλαμάς σε δύο χρονογραφήματα του (“Τα κακά του κινηματογράφου” & “Τα καλά του κινηματογράφου”) στην Νέα Ημέρα Τεργέστης, απαντώντας σε άρθρο του Εμμανουήλ Λαμπαδάριου, τον Αύγουστο του 1915, όχι μόνο υπερασπίζεται τον κινηματογράφο αλλά μιλάει και για την χρησιμότητα του στην εκπαίδευση δίνοντας έμφαση στη χρήση της εικόνας στη διαδικασία της μάθησης.

Πρώτη όμως αλλά και μοναδική για αρκετά χρόνια εφαρμογή του οράματος του Παλαμά αποτελεί το διθέσιο σχολείο Σικυωνίας με δασκάλους τον Γεώργιο Παπαγεωργίου και την Πηνελόπη Παπαγεωργίου που πραγματοποιούσαν προβολές για τους μαθητές αλλά και τους κατοίκους των γύρω χωριών.

Στη συνέχεια, πέρασε ένα μεγάλο χρονικό διάστημα όπου για όλα τα δεινά της κοινωνίας (εγκληματικότητα, ανηθικότητα κλπ) ευθυνόταν η επιρροή του κινηματογράφου που οδήγησε ακόμα και σε ανάπτυξη πρωτοβουλιών «δια την σωτηρίαν της Νεότητος από τας βλαβεράς συνεπείας του κινηματογράφου» σε αντιστοιχία με Αμερικάνικες πρωτοβουλίες τύπου Legion of Decency (Λεγεώνα της Κοσμιότητος).

Η πρώτη ουσιαστική εξέλιξη για την αξιοποίηση του κινηματογράφου στην εκπαίδευση έρχεται το 1935 με τη δημιουργία του Γραφείου Μορφωτικού Κινηματογράφου και σκοπό «την ανάπτυξιν του μορφωτικού κινηματογράφου και την δια παντός μέσου διάδοσιν αυτού μεταξύ των Σχολείων Μέσης και Δημοτικής Εκπαιδεύσεως καθώς και η ανάπτυξις του Κέντρου Νεότητος του Δήμου Αθηναίων…».

Όμως, η δικτατορία της 4ης Αυγούστου 1936, όχι μόνο ανέκοψε τη μορφωτική δράση του γραφείου αυτού που τελικά και κατήργησε, αλλά θέλησε να μετατρέψει τον κινηματογράφο αποκλειστικά σε όργανο προπαγάνδας για την επιβολή τη φασιστικής ιδεολογίας στην νεολαία.

Στην προσπάθεια της αυτή, η μεταξική δικτατορία όχι μόνο πρόβαλε προπαγανδιστικές ταινίες στα σχολεία αλλά απαγόρευσε και την είσοδο των ανηλίκων στους δημόσιους κινηματογράφους ακόμη και στις κατάλληλες ταινίες. Χαρακτηριστικό είναι ότι η παρουσία του χαφιέ για τον απαραίτητο έλεγχο επιβάλλονταν από τον νόμο και η αμοιβή του βάρυνε τον αιθουσάρχη!

Οι χώρες που παραδοσιακά εμφανίζουν μία συστηματική προσπάθεια ένταξης του κινηματογράφου στην τυπική εκπαίδευση είναι η Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Σοβιετική Ένωση.

Την περίοδο του μεσοπολέμου και ειδικότερα την δεκαετία του 20, η Γαλλία είναι η δεύτερη χώρα, με πρώτη τις Η.Π.Α., με την μεγαλύτερη διείσδυση του κινηματογράφου στην εκπαίδευση και κατά προτίμηση του ντοκιμαντέρ. Στη Γαλλία άλλωστε θα συναντήσουμε και για πρώτη φορά τον όρο κινηματογραφική εκπαίδευση.

Σε αυτήν την πρώιμη περίοδο το θεωρητικό έργο των Pudovkin και Eisenstein αποτελεί την κύρια ώθηση για την είσοδο του κινηματογράφου στα σχολεία. Το Ηνωμένο Βασίλειο έχει μεγάλη παράδοση στην κινηματογραφική εκπαίδευση με πρωτοπόρο τον ντοκιμαντερίστα Grierson ενώ η ρωσική κινηματογραφική κουλτούρα συνέβαλε ουσιαστικά στα πρώτα δειλά βήματα της κινηματογραφικής εκπαίδευσης.

H πρωτοβουλία του Celestin Freinet το 1927 για την ίδρυση της συνεταιριστικής ταινιοθήκης ταινιών της Pathe – Baby (εκπαιδευτικές ταινίες της Pathe) έδωσε τη δυνατότητα στα σχολεία να οργανώνουν προβολές μέσα στις τάξεις.

Η πρωτοβουλία όμως αυτή ανέδειξε το πρόβλημα του περιορισμένου αριθμού ταινιών που μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για αυτό τον σκοπό. Η ταινία Τιμή και κέρδος – η πατάτα του Yves Alegret αποτελεί την προσπάθεια του συνδικάτου των εκπαιδευτικών να αντιμετωπίσει το πρόβλημα με ίδια μέσα αλλά και “να αποκαλύψει τον μηχανισμό της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης και την αστική ιδεολογία που προωθείται μέσα από τα σχολικά βιβλία!”.

Η ταινία που παρουσιάστηκε το 1932 στο συνέδριο της Ενωτικής Συνομοσπονδίας των Εκπαιδευτικών παρακολουθεί την καθημερινή ζωή μιας οικογένειας αγροτών που παράγει πατάτες και στη συνέχεια την πορεία του προϊόντος μέχρι να φτάσει σε μια εργατική οικογένεια σε πολλαπλάσια τιμή.

Η δυναμική που αναπτύσσει τo κίνημα Freinet αρχίζει να ενοχλεί για αυτό και δέχεται την ενορχηστρωμένη επίθεση συντηρητικών κύκλων που οδηγούν στο σταμάτημα της παραγωγής ταινιών.

Στο Ηνωμένο βασίλειο, το Βρετανικό Ινστιτούτο Κινηματογράφου (BFI) ιδρύθηκε το 1933 με σκοπό την χρήση και ανάπτυξη του κινηματογράφου ως μέσο ψυχαγωγίας και διδασκαλίας. Έπρεπε όμως να αντιμετωπίσει τις εδραιωμένες προκαταλήψεις και τις αντιρρήσεις των συντηρητικών εκπαιδευτικών για αυτό και πέρασαν πέντε χρόνια μέχρι να καταφέρει να ενσωματώσει τον κινηματογράφο ως εκπαιδευτικό εργαλείο στα προγράμματα σπουδών.

Το πρώτο δείγμα όμως αυτόνομης κινηματογραφικής εκπαίδευσης θα το συναντήσουμε στην Ρωσία της πρώτης επαναστατικής περιόδου (δεκαετία του 20). Εκεί, συστηματοποιούνται τα κριτήρια παραγωγής ταινιών, δημιουργούνται εκπαιδευτικοί οδηγοί για την προετοιμασία μαθητών/τριών πριν την παρακολούθηση της ταινίας και επιμορφώνονται εκπαιδευτικοί με ειδικότητα στον κινηματογράφο.

Σε αυτήν την πρώτη περίοδο (μεσοπόλεμο) της σχέσης του κινηματογράφου με την εκπαίδευση, ο κινηματογράφος χρησιμοποιείται κατά κόρον ως εργαλείο/μέσο για την επίτευξη μαθησιακών στόχων, πολιτικής και ιδεολογικής προπαγάνδας, πληροφόρησης, ηθικής εκπαίδευσης, ανάπτυξης κριτικής και δημιουργικότητας.

Η τεχνολογική εξέλιξη της μεταπολεμικής περιόδου παρασέρνει και τον κινηματογράφο, τροφοδοτεί όμως με νέες ανησυχίες όσον αφορά την επίδραση του στο κοινό. Η πρώτη αναφορά για ολιστική προσέγγιση της κινηματογραφικής εκπαίδευσης γίνεται στο πρώτο μεταπολεμικό διεθνές συνέδριο το 1957.

Εκεί προτείνεται η κινηματογραφική εκπαίδευση να συμπεριλαμβάνει και αντικείμενα όπως η κατανόηση της κινηματογραφικής γλώσσας, η αισθητική εκτίμηση, η επεξεργασία των θεμάτων και αξιών που εμπεριέχονται στις ταινίες.

Στην μεταπολεμική περίοδο έχει αναδειχθεί πλέον η ανάγκη για κριτική προσέγγιση, για χρήση των ταινιών στο σχολείο ως μορφή τέχνης αλλά και για κρατική υποστήριξη ενώ ταυτόχρονα υπάρχει έντονη αμφισβήτηση πλέον των αντιλήψεων περί αρνητικών επιδράσεων των ταινιών.

Μετά το 1970, η κινηματογραφική εκπαίδευση εντάσσεται ως κομμάτι της εκπαίδευσης και του γραμματισμού των ΜΜΕ. Τα ζητήματα όμως που απασχολούν και επανέρχονται συνεχώς στο τραπέζι του διαλόγου είναι πάλι τα ίδια.

Ο τρόπος χρήσης των ταινιών στο σχολείο, οι επιδράσεις των ταινιών, οι πόροι, η εκπαιδευτική πολιτική, το θεωρητικό μοντέλο κ.ά. Όλες οι τελευταίες προσπάθειες και περιπτώσεις εφαρμογής της κινηματογραφικής εκπαίδευσης στα σχολεία έπεφταν πάνω σε τοίχο που άλλοτε ήταν η εφαρμοζόμενη εκπαιδευτική πολιτική και άλλοτε πρακτικοί περιορισμοί.

Το εκπαιδευτικό σύστημα, τα αναλυτικά προγράμματα, οι παιδαγωγικοί και πολιτισμικοί περιορισμοί από τη μία και οι νομικοί περιορισμοί (θέματα πνευματικής ιδιοκτησίας – άδειες χρήσης) και η έλλειψη σύνδεσης με την βιομηχανία του κινηματογράφου από την άλλη αποτέλεσαν και αποτελούν τροχοπέδη στην αποτελεσματική εισαγωγή της κινηματογραφικής εκπαίδευσης στα σχολεία.

03

Ο κινηματογράφος στην εκπαίδευση

Όταν μιλάμε για την εισαγωγή του κινηματογράφου στην εκπαίδευση θα πρέπει εξαρχής να διαχωρίσουμε τις δύο προσεγγίσεις με τις οποίες μπορεί να αποτυπωθεί στην εκπαιδευτική πράξη αυτή η εισαγωγή.

Στην πρώτη προσέγγιση η κινηματογραφική ταινία χρησιμοποιείται ως μέσο/εργαλείο διδασκαλίας ενώ στη δεύτερη προσέγγιση ο κινηματογράφος αντιμετωπίζεται ως πολιτισμικό αγαθό, ως πολιτισμική κατασκευή, αποτελεί δηλαδή το αντικείμενο διδασκαλίας και εντάσσεται στην εκπαιδευτική διαδικασία με την έννοια του κινηματογραφικού εγγραμματισμού.

04

Κινηματογράφος και Ιστορία

Ο κινηματογράφος και η ιστορία βρίσκονται σε μία κοινή πορεία από τις πρώτες κιόλας στιγμές του κινηματογράφου. Ο κινηματογράφος έχει συμβάλλει τόσο στην διαμόρφωση όσο και στη διατήρηση της συλλογικής μνήμης είτε με τη συστηματική προπαγάνδα και τη δημιουργία μύθων είτε με την καταγραφή ιστορικών γεγονότων είτε με την αποκάλυψη κρυφών πτυχών της ιστορίας που δεν είχαν βγει μέχρι τότε στην επιφάνεια.

Ακόμη και αυτή η ίδια η ιστορία της προσπάθειας εισαγωγής του κινηματογράφου στην εκπαίδευση αποτελεί από μόνη της ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα πως μπορεί να χρησιμοποιηθεί ο κινηματογράφος και ειδικότερα η ιστορία του κινηματογράφου ως μέσο διδασκαλίας της σύγχρονης παγκόσμιας ιστορίας.

Παραδείγματα

• η εισαγωγή της λογοκρισίας στον κινηματογράφο με τον περίφημο Κώδικα Παραγωγής Κινηματογράφου του Hays το 1930 στις Η.Π.Α. και η εδραίωση της με την αυστηρή επιβολή του κώδικα το 1938 μέχρι και το 1968 όπου επίσημα αντικαθίσταται από ένα νέο σύστημα ταξινόμησης ταινιών.
• η μαύρη λίστα του Hollywood που αποτελούσε την πρακτική έκφραση του μακαρθισμού στον κινηματογράφο και οδήγησε στην επαγγελματική και προσωπική εξόντωση χιλιάδων σεναριογράφων, σκηνοθετών, ηθοποιών και καλλιτεχνών γενικότερα του χώρου του κινηματογράφου.
• η παραγωγή προπαγανδιστικών ταινιών από τα studio Disney κατά τη διάρκεια του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου, μία περίοδο που η εταιρεία είχε σοβαρά οικονομικά προβλήματα. Άλλοτε για την οικοδόμηση ηθικού μεταξύ κοινού και συμμάχων (Victory Through Air Power, 1943) και άλλοτε στο πλαίσιο μίας ευρύτερη πολιτικής όπως αυτή της καλή γειτονίας απευθυνόμενη στη Λατινική Αμερική (Saludos Amigos το 1942 και The Three Caballeros το 1944) τα studio Disney μετατράπηκαν σε προπαγανδιστική μηχανή της κυβέρνησης των Η.Π.Α.
• η διαμόρφωση και η εξέλιξη του Σοβιετικού μοντάζ ως κίνημα στην μεταεπαναστατική περίοδο και σε σχέση με την προεπαναστατική ρώσικη κινηματογραφική βιομηχανία.
• η ανάδυση, εδραίωση και δύση του Ιταλικού Νεορεαλισμού ως κινηματογραφικό ύφος.
• η λογοκρισία την περίοδο της δικτατορίας των συνταγματαρχών στην Ελλάδα που κινήθηκε σε δύο άξονες και αφορούσαν την προβολή ταινιών με ανατρεπτικές πολιτικές ή κοινωνικές ιδέες και την επιβλαβή επίδραση στους νέους, και η προσπάθεια των δημιουργών να υπερβούν τα όρια και να αρθρώσουν λόγο.

αποτελούν θραύσματα της ιστορίας του παγκόσμιου κινηματογράφου που αποτυπώνουν χαρακτηριστικά τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές συνθήκες που επικρατούσαν παγκοσμίως και θα βοηθούσαν ως ένας επιπλέον αλλά εναλλακτικός τρόπος προσέγγισης και ανάλυσης τους κατά την εκπαιδευτική διαδικασία.

05

Η κινηματογραφική ταινία ως μέσο διδασκαλίας

Η χρήση των κινηματογραφικών ταινιών ως μέσο διδασκαλίας στο σχολείο είναι προφανής και συνηθισμένη όσον αφορά την περίπτωση εκπαιδευτικών ταινιών, ταινιών τεκμηρίωσης (ντοκιμαντέρ) και άλλων εκπαιδευτικών οπτικοακουστικών κατασκευών.

Οι εκπαιδευτικές ταινίες αποτελούν παραγωγές με συγκεκριμένο προσανατολισμό και στοχοθεσία (παιδαγωγική και διδακτική) και για συγκεκριμένα γνωστικά αντικείμενα που συνοδεύονται ή θα έπρεπε να συνοδεύονται από το απαραίτητο υλικό υποστήριξης της διδασκαλίας.

Το ντοκιμαντέρ (ταινία τεκμηρίωσης) αποτελεί την μορφή κινηματογραφικής ταινίας που χρησιμοποιείται εκτενώς στην εκπαιδευτική διαδικασία αφού λόγω των πολλών ειδών που υπάρχουν (ιστορικό, επιστημονικό, βιογραφικό, ανθρωπολογικό, κ.ά.) έρχεται να εμπλουτίσει την εκπαιδευτική εργαλειοθήκη αλλά και να λειτουργήσει ως μία νέα προσέγγιση οικοδόμησης εμπειριών μάθησης από τους μαθητές.

“Το ντοκιμαντέρ δεν είναι παρά το αποτέλεσμα της συνάντησης του κάθε κινηματογραφιστή με την πραγματικότητα”

Θα πρέπει όμως να επισημανθεί και να γίνεται η απαραίτητη αναφορά στους μαθητές όταν παρουσιάζονται τα χαρακτηριστικά που έχει μία ταινία τεκμηρίωσης, ότι δεν παύει να είναι η υποκειμενική ματιά του δημιουργού στην πραγματικότητα που καταγράφει.

Η παρουσία της κάμερας και του καταγράφοντος δημιουργεί μία νέα πραγματικότητα και μία αμφίδρομη σχέση με το κινηματογραφούμενο θέμα που ανακλάται στο κινηματογραφημένο υλικό.

“Το ντοκιμαντέρ δεν είναι παρά το αποτέλεσμα της συνάντησης του κάθε κινηματογραφιστή με την πραγματικότητα” θα γράψει η Εύα Στεφανή (σκηνοθέτης & θεωρητικός του κινηματογράφου).

Επιπλέον, θα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε ότι η απλή θέαση μίας ταινίας στη σχολική τάξη ή η ομαδική επίσκεψη σε ένα κινηματογράφο αποτελούν μορφές χρήσης της κινηματογραφικής ταινίας στην εκπαίδευση χωρίς ουσιαστική αξία πέρα από την ίδια την πράξη της ομαδικής θέασης, ως κοινωνικό γεγονός δηλαδή με τα επικοινωνιακά χαρακτηριστικά που έχει και την απόλαυση που μπορεί αυτή να προσφέρει.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον και ξεχωριστή σημασία έχει η περίπτωση της χρήσης κινηματογραφικών ταινιών μυθοπλασίας στην εκπαιδευτική διαδικασία αφού ως πολιτιστικό/καλλιτεχνικό προϊόν δεν κατασκευάστηκαν για να εξυπηρετήσουν εκπαιδευτικούς σκοπούς.

Βέβαια, η χρήση μίας ταινίας μυθοπλασίας ως μέσο διδασκαλίας προϋποθέτει καλή προετοιμασία και επομένως κόπο από τον εκπαιδευτικό που θα εφαρμόσει μία τέτοια πρακτική δεδομένου ότι, και όσον αφορά την ελληνική πραγματικότητα, η υπάρχουσα ταινιοθήκη (π.χ. CINEDU) υποστήριξης μία τέτοιας διδακτικής προσέγγισης είναι σε αρχικό στάδιο ακόμη.

Σε κάθε περίπτωση, η δημιουργία ενός εκπαιδευτικού οδηγού για μία ταινία (μυθοπλασίας, ντοκιμαντέρ, εκπαιδευτική), που θα είναι το αποτέλεσμα παιδαγωγικής ανάλυσης (δομικά στοιχεία, περιεχόμενο, καταλληλότητα κ.ά.) και ανάλυσης λόγου (βαθύτερα νοήματα, ιδεολογία, κοινωνιολογική προσέγγιση κ.ά.) της ταινίας, και θα περιγράφει τις δραστηριότητες στις οποίες θα εμπλακούν οι μαθητές θα διευκολύνει τον εκπαιδευτικό να εντάξει μία κινηματογραφική ταινία στο μάθημα του.

Επιπλέον, η προετοιμασία των μαθητών εκτός του ίδιου του αντικειμένου της διδασκαλίας και σε στοιχεία κινηματογραφικού εγγραμματισμού όπως τα είδη πλάνων, ήχος, μουσική, δομή σεναρίου, κ.ά. βοηθάει τόσο την κατανόηση αλλά και την εμπειρία της θέασης και ταυτόχρονα μπορεί να είναι η απάντηση στις ενστάσεις που εγείρονται για την εργαλειακή χρήση των κινηματογραφικών ταινιών αφού θεωρείται από ορισμένους ότι οδηγούν σε υποτίμηση της πολιτιστικής και αισθητικής αξίας τους.

Η διδασκαλία στη σχολική τάξη με τη χρήση κινηματογραφικών ταινιών σίγουρα αποτελεί μία γνωστική και συναισθηματική εμπειρία που μπορεί να εγείρει την φαντασία των μαθητών και να προκαλέσει συζητήσεις.

Η κινηματογραφική μεταφορά λογοτεχνικών και αρχαίων κειμένων προσφέρει τη δυνατότητα για κατανόηση του μύθου όπως για παράδειγμα η ταινία Αντιγόνη (1961) του Γιώργου Τζαβέλλα που βασίζεται στο ομώνυμο αρχαίο δράμα του Σοφοκλή.

Θα πρέπει να δοθεί όμως η απαραίτητη προσοχή γιατί οι μαθητές όχι μόνο αντικαθιστούν την ανάγνωση του λογοτεχνικού έργου με την κινηματογραφική ταινία αλλά θεωρούν την ταινία και αυθεντική ερμηνεία του.

Η περίπτωση του Μιχάλη Κακογιάννη και ο συνδυασμός που κάνει μεταξύ των αφηγηματικών και δραματουργικών στοιχείων της αρχαίας τραγωδίας με σύγχρονα στοιχεία και καλλιτεχνικά ερεθίσματα της εποχής του (δεκαετία 1950) στις ταινίες του όπως Στέλλα και Κυριακάτικο Ξύπνημα μπορεί να αποτελέσει ευκαιρία για μία ανάγνωση της ταινίας σε ένα άλλο επίπεδο.

Εδώ βέβαια θα μπορούσαμε να αναφερθούμε και στην ανάλυση της δομής της δραματικής αφήγησης (δομή σεναρίου) των κινηματογραφικών ταινιών γενικότερα, η δομή των τριών πράξεων όπως είναι γνωστή, που αναπαράγει τα συμπεράσματα του Αριστοτέλη στην Ποιητική.

Κινηματογράφος και φυσικές επιστήμες

Οι κινηματογραφικές ταινίες παρέχουν δυνατότητες για απεικόνιση και επεξήγηση εννοιών και θεωριών που δύσκολα θα μπορούσαν να γίνουν στον σχολικό χώρο.

Η σκηνή από την ταινία The man who wasn’t there που αναφέρεται στην αρχή αυτού του άρθρου είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα.

Η ταινία 2001: A Space Odyssey του Stanley Kubrick λόγω της μεγάλης ακρίβειας που έχει επιτύχει στην αναπαράσταση των συνθηκών έλλειψης βαρύτητας και τεχνητής βαρύτητας μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την απεικόνιση της αδράνειας, της φυγόκεντρου δύναμης και της τεχνητής βαρύτητας.

Η ταινία Erin Brockovich του Steven Soderbergh εύκολα θα μπορούσε να ενσωματωθεί σε ένα μάθημα χημείας ή/και οικολογίας για τα βαρέα μέταλλα και ειδικά για το χρώμιο-6 (Cr6+), τη βιομηχανική χρήση του και τις επιπτώσεις που έχει στο περιβάλλον και τον άνθρωπο.

Τα παραδείγματα πολλά, όπως η ταινία Melancholia του Lars von Trier όπου ένα σύρμα και ένα ξύλο βοηθούν στην μέτρηση της ταχύτητας ενός πλανήτη (Εικόνα 2)

Η ανάλυση μεμονωμένων σκηνών κινηματογραφικών ταινιών με φόντο τους θεμελιώδεις φυσικούς νόμους της μηχανικής, του ηλεκτρισμού, της οπτικής, κ.ο.κ. μπορεί να βοηθήσει στην επεξήγηση των αρχών των φυσικών επιστημών.

Ενδιαφέρον όμως παρουσιάζει και η προσέγγιση στην οποία πολλές δημοφιλείς ταινίες δράσης και επιστημονικής φαντασίας στο όνομα της διασκέδασης παραβιάζουν κατάφωρα τους νόμους της φυσικής συμβάλλοντας δυστυχώς στον επιστημονικό αναλφαβητισμό.

Κινηματογράφος και κοινωνικά ζητήματα

Οι ταινίες μυθοπλασίας προσφέρουν αναπαραστάσεις καταστάσεων, εικόνων, συμπεριφορών, πολιτισμών που δύσκολα θα μπορούσαμε να εξηγήσουμε με άλλον τρόπο και διαφέρουν από την οπτική που βλέπουμε συνήθως στις εκπαιδευτικές ταινίες.

Οι ταινίες Schwarzfahrer του Pepe Danquart, Die Welle του Dennis Gansel, Das Experiment του Oliver Hirschbiegel, είναι ταινίες που χρησιμοποιούνται κατά κόρον στην εκπαιδευτική διαδικασία και πραγματεύονται θέματα όπως ο ρατσισμός, ο φασισμός, οι προκαταλήψεις, η ανθρώπινη συμπεριφορά, η αλληλοϋποστήριξη κ.ά.

Η κινητοποίηση των μαθητών/τριών, η συζήτηση κοινωνικών θεμάτων που μπορεί να προκαλέσει η θέαση μίας κινηματογραφικής ταινίας βοηθά τους μαθητές/τριες να αναπτύξουν την κριτική και αναλυτική τους ικανότητα.

Τέλος, όσοι έχουν αξιοποιήσει διδακτικά κινηματογραφικές ταινίες έχουμ διαπιστώσει ότι αλλάζει η δυναμική της τάξης και ενεργοποιούνται μαθητές και μαθήτριες που σε άλλες περιπτώσεις δεν εμπλέκονται ενεργά στην μαθησιακή διαδικασία.

Όπως εύκολα καταλαβαίνει κανείς, η εισαγωγή του κινηματογράφου στην εκπαίδευση ως υποστηρικτικό εργαλείο διδασκαλίας απαιτεί χρόνο τόσο για την προετοιμασία όσο και για την εφαρμογή στη σχολική τάξη, χρόνος που συνήθως δεν υπάρχει, ιδιαίτερα όσο ανεβαίνουμε τις βαθμίδες εκπαίδευσης.

Ένα άλλο θέμα που λειτουργεί αποτρεπτικά είναι αυτό των περιορισμών που προκύπτουν λόγω πνευματικών δικαιωμάτων. Το ζήτημα αντιμετωπίζεται εν μέρει με διαδικτυακές εκπαιδευτικές πλατφόρμες όπως το CINEDU από το Κέντρο Ελληνικού Κινηματογράφου, αλλά σίγουρα δεν λύνεται για κάποιον που θέλει να χρησιμοποιήσει ταινίες ή αποσπάσματα ταινιών που δεν περιλαμβάνονται σε αυτές.

Τέλος, επιπρόσθετες δυσκολίες έρχονται να παρεμποδίσουν ακόμα περισσότερο τη διδασκαλία συγκεκριμένων αντικειμένων (π.χ. ιστορικών γεγονότων), ιδίως όσων θεωρούνται «αμφιλεγόμενα», «συγκρουσιακά» ή «τραυματικά».

Η πρόσφατη περίπτωση της επίθεσης, στοχοποίησης και δίωξης που δέχτηκε εκπαιδευτικός για την χρήση της ταινίας Αγόρια στο ντους του Christian Zetterberg στην εκπαιδευτική διαδικασία, χρησιμοποιώντας μάλιστα την εκπαιδευτική πλατφόρμα που το ίδιο το Υπουργείο Παιδείας παρέχει (CINEDU), αναδεικνύει βαθύτερα προβλήματα της ελληνικής κοινωνίας, καταδεικνύει όμως, πέραν των άλλων, και την ανάγκη για κινηματογραφική παιδεία.

06

Ο κινηματογράφος ως αντικείμενο διδασκαλίας

Στην προσέγγιση αυτή ο κινηματογράφος αντιμετωπίζεται ως τέχνη και οι κινηματογραφικές ταινίες ως γεγονός τέχνης και η εφαρμογή στο σχολείο έχει την έννοια του κινηματογραφικού γραμματισμού.

Με τον όρο κινηματογραφικός γραμματισμός δεν αναφερόμαστε μόνο στην θέαση και κριτική ανάλυση αλλά και στην δημιουργία κινηματογραφικών ταινιών.

“... ζητούμενο είναι ο θεατής που αισθάνεται, νιώθει, υποθέτει, φαντάζεται, ανακαλύπτει, συμπεραίνει και (συν)δημιουργεί”.

Οι ρόλοι για τους/τις μαθητές/τριες στην εκπαιδευτική διαδικασία θα πρέπει να εναλλάσσονται μεταξύ αυτών του θεατή/της θεάτριας, του/της κριτικού και του/της δημιουργού έτσι ώστε ο κάθε ρόλος να λειτουργεί υποστηρικτικά για τους άλλους.

Ο σχεδιασμός της διδακτικής προσέγγισης θα πρέπει να γίνει με τέτοιον τρόπο που θα εμπλέκει τον/την μαθητή/τρια σε όλους τους ρόλους σε μία αμφίδρομη διαδικασία.

Επίσης, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι σε αντίθεση με την προσέγγιση όπου ο κινηματογράφος είναι ένα διδακτικό μέσο, εδώ ο κινηματογράφος είναι το αντικείμενο.

Η θέαση μίας ταινίας (ολόκληρη και χωρίς διακοπές) εκτός του ότι (θα πρέπει) είναι μία απολαυστική διαδικασία, δίνει τη δυνατότητα στους/στις μαθητές/τριες να εκφράσουν αυθόρμητα συναισθήματα, εντυπώσεις και επιθυμίες και στο τέλος με την απαραίτητη ενθάρρυνση να οδηγήσει σε μία διαδικασία ενδοσκόπησης και ανάπτυξης κριτικής στάσης.

Ταυτόχρονα, οι μαθητές/τριες έχουν τη δυνατότητα να καλλιεργήσουν την αισθητική και πολιτισμική τους συνείδηση.

Εδώ λοιπόν αρχίζει και η ώσμωση μεταξύ των εναλλασσόμενων ρόλων που αποκτά ο/η μαθητής/τρια.

Η ανάπτυξη της κριτικής και αναλυτικής ικανότητας έχει να κάνει κυρίως με το περιεχόμενο και με την ανάγνωση του “τι” και “πως” λέει αυτό που θέλει ο δημιουργός της ταινίας.

Οι μαθητές και οι μαθήτριες μπαίνουν σε μία διαδικασία αναζήτησης των προθέσεων του δημιουργού. Παίρνουν τη θέση του σκηνοθέτη, του σεναριογράφου, του ηθοποιού, υποθέτουν, ανακαλύπτουν, συμπεραίνουν και αποκωδικοποιούν, μέσα από ένα συνεχή διάλογο και μία σειρά δραστηριοτήτων.

Ο κινηματογραφικός εγγραμματισμός ολοκληρώνεται με την εξοικείωση του/της μαθητή/τριας με την κινηματογραφική γλώσσα, η κατανόηση της οποίας θα μετατρέψει την θέαση μία ταινίας σε μία εντελώς διαφορετική εμπειρία και η κριτική προσέγγιση θα αποκτήσει άλλη διάσταση.

Η κινηματογραφική αφήγηση, η σύνθεση του κινηματογραφικού κάδρου, τα δομικά στοιχεία της ταινίας, η μορφολογία του κάδρου, η κίνηση της κάμερας, το ύψος της κάμερας, η γωνία λήψης, ο φωτισμός, ο ήχος, η εξωαφηγηματική μουσική όπως και τόσα άλλα, αποτελούν στοιχεία της γραμματικής της κινηματογραφικής γλώσσας που βοηθούν στην κατανόηση τόσο του τρόπου κατασκευής μία ταινίας όσο και των προθέσεων του δημιουργού.

Ο/Η μαθητής/τρια όμως ακόμα παραμένει μόνο θεατής, ένας/μία αποδέκτης μηνυμάτων. Η πραγματική ολοκλήρωση έρχεται όταν ο/η μαθητής/τρια παίρνει τον ρόλο του/της δημιουργού, μπαίνει δηλαδή στη διαδικασία κατασκευής μίας ταινίας.

Η δημιουργία της ταινίας

Η κατασκευή μίας ταινίας είναι μία συνεργατική διαδικασία με την οποία οι μαθητές/τριες αφηγούνται ιστορίες χρησιμοποιώντας την κάμερα ως μέσο έκφρασης και δημιουργίας.

Γίνονται ενεργοί χρήστες της κινηματογραφικής γλώσσας και κοινωνοί της δημιουργικής διαδικασίας της 7ης τέχνης.

Επιπλέον, οι μαθητές/τριες εξοικειώνονται με την τεχνολογία και τη χρήση οπτοκοακουστικών μέσων, τις τεχνικές και τον τρόπο δημιουργίας μίας ταινίας και αναπτύσσουν δεξιότητες έκφρασης.

Ο/Η μαθητής/τρια αφού γνωρίσει και κατανοήσει την κινηματογραφική γλώσσα, θα συνεργαστεί, θα επικοινωνήσει, θα οικοδομήσει γνώση, θα ερευνήσει, θα στοχαστεί, θα δημιουργήσει, θα εκφραστεί.

Ο κινηματογραφικός και γενικότερα ο οπτικοακουστικός γραμματισμός, προσεγγίζοντας τον παιδαγωγικά όπως αναφέρουν οι Αλιβίζος (Λοΐζος) Σοφός και Στέφανος Γιασιράνης “στοχεύει στη στήριξη και στην ανάπτυξη του ατόμου, προκειμένου να αποκτήσει ικανότητες και δεξιότητες στη γλώσσα και στην τέχνη του κινηματογράφου και να είναι σε θέση να αξιοποιεί είδη του κινηματογράφου στην καθημερινότητά του, να παράγει δικά του περιεχόμενα, να καταλαβαίνει τη διαδικασία παραγωγής τους και τις εκφράσεις οπτικοακουστικών παραγωγών, να στοχάζεται πάνω στην προσωπική σχέση του με αυτές και να εφαρμόζει κριτική σκέψη και θεώρηση, καθώς επίσης, να προβαίνει σε εναλλακτικές κοινωνικές προτάσεις δίνοντας έκφραση στα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα, ατομικά και κοινωνικά”.

07

Ο κινηματογράφος στο ελληνικό σχολείο

Σε αντίθεση με αρκετές ευρωπαϊκές χώρες όπου θα συναντήσουμε τον κινηματογράφο ως μάθημα επιλογής στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, στην Ελλάδα και όσον αφορά τα σχολεία της πρωτοβάθμιας και της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, με εξαίρεση τα καλλιτεχνικά σχολεία, δεν υπάρχει αντίστοιχο μάθημα στο αναλυτικό πρόγραμμα.

Διαπιστώνουμε επίσης, ότι στο Γυμνάσιο και συγκεκριμένα στο μάθημα των Καλλιτεχνικών (Εικαστικά) της Α τάξης γίνεται μία μικρή αναφορά (6 σελίδες) στο κινούμενο σχέδιο (animation) ενώ στα Καλλιτεχνικά της Γ τάξης υπάρχει μία ενότητα (6 σελίδες) με τίτλο “Βίντεο και ηλεκτρονικός υπολογιστής”, με υποενότητες “Ο κινηματογράφος και το βίντεο”, “Ο ηλεκτρονικός υπολογιστής και η ψηφιακή εικόνα” και “Βιντεοτέχνη (Video Art)”.

Στο μάθημα των καλλιτεχνικών του δημοτικού σχολείο θα συναντήσουμε μόνο μία μικρή αναφορά στη φωτογραφία.

Εντυπωσιακά τραγικό βέβαια είναι το γεγονός της παντελούς απουσίας του μαθήματος της καλλιτεχνικής παιδείας από το αναλυτικό πρόγραμμα του λυκείου.

Το αντικείμενο του κινηματογράφου το συναντάμε ως μάθημα μόνο στο καλλιτεχνικό σχολείο στη κατεύθυνση “θέατρο & κινηματογράφος” με μαθήματα όπως “Κινηματογράφος” (Γυμνάσιο), “Ιστορία του Κινηματογράφου”, “Αισθητική κινηματογράφου”, “Βασικές Αρχές Σκηνοθεσίας Κινηματογράφου”, “Κινηματογραφική Τεχνολογία” (επιλογής), “Φωτογραφία Κινηματογράφου” (επιλογής) και “Ντοκιμαντέρ” (επιλογής).

Βέβαια, η υστέρηση που εμφανίζεται στην Ελλάδα όσον αφορά την κινηματογραφική εκπαίδευση, σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη, θα μπορούσε να λειτουργήσει προς όφελος της αφού θα μπορούσε να αξιοποιηθεί η ευρωπαϊκή εμπειρία αλλά δυστυχώς κρίνοντας από την υπόλοιπη εφαρμοζόμενη εκπαιδευτική πολιτική δεν φαίνεται και τόσο πιθανό.

Ο μόνος τρόπος εισόδου του κινηματογράφου ως αντικείμενο διδασκαλίας στο ελληνικό δημόσιο σχολείο αυτή τη στιγμή είναι μέσα από εξωδιδακτικά προγράμματα/δράσεις (διαγωνισμοί & Φεστιβάλ) που προσφέρουν φορείς της μη τυπικής εκπαίδευσης μετά από έγκριση του ΙΕΠ.

Να θυμίσουμε βέβαια ότι τα προγράμματα σχολικών δραστηριοτήτων για την δευτεροβάθμια εκπαίδευση γίνονται εκτός ωρολογίου προγράμματος (με μικρές εξαιρέσεις), ότι δεν προβλέπεται για τους εκπαιδευτικούς η συμπλήρωση διδακτικού ωραρίου και ότι δεν προβλέπεται από τον κρατικό προϋπολογισμό κάλυψη δαπανών για αναλώσιμα, εποπτικό υλικό και υπερωρίες εκπαιδευτικών.

Σταχυολογώντας θα βρούμε το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Ολυμπίας (School cinema, Camera Zizanio), το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων με ετήσια εκπαιδευτικά προγράμματα (CFF Edu), το Νεανικό Πλάνο με παιδική και νεανική ταινιοθήκη και υλοποίηση προγραμμάτων κινηματογραφικής εκπαίδευσης, τον ΚΑΡΠΟ που οργανώνει εργαστήρια κινηματογράφου, σεμινάρια εκπαιδευτικών και σχεδιάζει εκπαιδευτικό υλικό, το Διεθνές Φεστιβάλ animation “ANIMASYROS” με πολλές εκπαιδευτικές δράσεις καθώς και πολλά άλλα μικρότερα ή μεγαλύτερα φεστιβάλ για παιδιά και εφήβους.

Επίσης, αξίζει να αναφερθούμε στο Τοπικό Θεματικό Δίκτυο «Κινηματογραφική Εκπαίδευση» που ιδρύθηκε το 2017 στη Διεύθυνση Π.Ε. Ανατολικής Θεσσαλονίκης με κύριο σκοπό του Δικτύου την επιμόρφωση εκπαιδευτικών σε θέματα κινηματογραφικής εκπαίδευσης καθώς και τη διερεύνηση των δυνατοτήτων πρακτικής εφαρμογής της στο σχολικό περιβάλλον.

Το δίκτυο έχει προχωρήσει στην έκδοση οδηγών κινηματογραφικής εκπαίδευσης για εκπαιδευτικούς και έχει ως συνεργαζόμενους φορείς, το Τμήμα Κινηματογράφου και την Παιδαγωγική Σχολή του ΑΠΘ, το Εθνικό Κέντρο Οπτικοακουστικών Μέσων και Επικοινωνίας, το Film Office Κ. Μακεδονίας και το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης που παλαιότερα μας είχε δώσει προγράμματα όπως το “Πάμε σινεμά;” και το “miniDoc: Ένα κινηματογραφικό πορτρέτο – Μαθητικό φεστιβάλ ντοκιμαντέρ Χαλκιδικής”.

08

Ολοκληρώνοντας

Ολοκληρώνοντας, είναι ξεκάθαρο ότι η ο κινηματογράφος είτε ως εργαλείο διδασκαλίας είτε ως αντικείμενο διδασκαλίας στη λογική του κινηματογραφικού εγγραμματισμού και εφόσον χρησιμοποιηθεί σωστά, μπορεί να προσφέρει απεριόριστες δυνατότητες στην εκπαιδευτική διαδικασία.

Όταν ο/η μαθητής/τρια δεν μένει παθητικός/η θεατής/τρια, ο κινηματογράφος μπορεί να αποτελέσει τον παιδαγωγικό χώρο που πέρα από την ευχαρίστηση και τη γνώση που προσφέρει, μπορεί να δώσει και μία εναλλακτική προοπτική για την παιδεία στην οποία, κοινωνικά θέματα και έννοιες έρχονται στο τραπέζι του διαλόγου, αναλύσεις αναθεωρούνται και αμφισβητούνται, οι μαθητές/τριες αντιπαρατίθενται και αντιστέκονται στον κυρίαρχο λόγο με την κατασκευή νοήματος, οι παρίες του παραδοσιακού εκπαιδευτικού συστήματος ενδυναμώνονται και ενσωματώνονται και το σχολείο μετασχηματίζεται τελικά σε έναν χώρο ζύμωσης, κοινωνικής ενδυνάμωσης, κριτικής σκέψης, έκφρασης και δημιουργίας.

Ίσως και για όλα αυτά τελικά ο κινηματογράφος να μην βρίσκει χώρο στα αναλυτικά προγράμματα σπουδών των ελληνικών σχολείων αφού αυτά (τα ΑΠΣ) αποτελούν έκφραση του εκπαιδευτικού συστήματος και της εκάστοτε εφαρμοζόμενης εκπαιδευτικής πολιτικής.

Ο κινηματογράφος μπορεί να αποτελέσει έναν χώρο κριτικής σκέψης, έκφρασης και δημιουργίας.

Αντί επιλόγου

Αντί επιλόγου μερικές ταινίες στις οποίες η εκπαίδευση και το σχολείο είναι το θέμα της κινηματογραφικής ταινίας: Entre les murs (2008) του Laurent Cantet, The Teachers Lounge (2023) του Ilker Catak & Bad Education (20190 του Cory Finley.

09

Βιβλιογραφία - Πηγές

10

Φιλμογραφία

• Στοργή στο λαό, ταινία τεκμηρίωσης του Βασίλη Δούβλη, με θέμα την λογοκρισία στον κινηματογράφο κατά τη διάρκεια της δικτατορίας των συνταγματαρχών.
• Prix et profit (La pomme de Terre) (Τιμή και κέρδος – η πατάτα) - YouTube